Sommige e-mails veranderen je hele jaarplanning. In 2012 kreeg ik zo’n bericht. De afzender? Onderwaterarcheoloog Tomas Termote. De vraag? Of ik zin had om deel uit te maken van zijn expeditieteam om te gaan duiken op het wrak van de Belgica. Natuurlijk wilde ik dat! Dit was een once-in-a-lifetime kans die ik niet kon laten liggen.
De legende van Adrien de Gerlache en de Belgica
Voor we het ijskoude Noorse water inspringen, spoelen we even terug naar het einde van de negentiende eeuw. Dit is het verhaal van de Belgische baron Adrien de Gerlache.
In 1897 kocht hij de Noorse walvisvaarder Patria en doopte hem om tot de Belgica. Zijn missie was ongekend ambitieus: de Zuidpool verkennen. Op 16 augustus 1897 voer de Belgica vanuit Antwerpen de Schelde af, op weg naar het onbekende. (Wist je dat er tegenwoordig aan de Antwerpse kaaien prachtige verwijzingen staan naar deze legendarische reis?)
De eerste overwintering op Antarctica
De reis liep anders dan gepland. In februari 1898 raakte de Belgica hopeloos vastgeklemd in het dikke poolijs van Antarctica. De bemanning was gedwongen om als eersten ooit te overwinteren op het witte continent. Maandenlang leefden ze in totale duisternis, met slinkende voorraden en de constante dreiging van scheurbuik. Pas een jaar later, in november 1899, voer de Belgica triomfantelijk de haven van Antwerpen weer binnen. Een wereldprestatie.
Het noodlot in de Tweede Wereldoorlog
Hoe belandde dit schip dan in Noorwegen? Tijdens de Tweede Wereldoorlog (1940) gebruikten de Britten de Belgica als munitieopslag. Op 19 mei 1940 kwam er een abrupt einde aan het drijvende monument: een Duitse luchtaanval nabij het havenstadje Harstad bracht het schip tot zinken.
De Expeditie naar Harstad (2012)
Het duurde tot 1990 voordat het wrak werd herontdekt door lokale duikers, waaronder de Noor Kjell, die ik later in Harstad zou ontmoeten. Sindsdien is de Belgica een heilige graal voor onderwaterarcheologen.
Een berg bagage en Roemeense filmploegen
Op Brussels Airport ontmoette ik Nicolas, onze onderwaterfotograaf (met heel veel dank voor de onderwaterfoto’s!). Ik dacht dat ik veel bagage had, maar zijn karretje was letterlijk een berg materiaal! In Oslo maakten we kennis met de rest van de crew: de Roemeense cameraman Cosmir en regisseuse Ana. Zij maakten een documentaire over Emil Racovita, de Roemeense bioloog die destijds met de Gerlache meevoer.
In Harstad werden we verwelkomd door een sprookjesachtig wit landschap. Het ijs tussen ons en de Roemenen brak pas echt toen bleek dat Ana in Frankrijk had gestudeerd en we overschakelden op het Frans. Vanwege een overboeking deelde ik een kamer met Ana.
De rest van de avond brachten we in het duikcentrum door: flessen afhalen, lood en rest van het materiaal in orde brengen.
Onder water: 0 graden en adembenemend zicht
De volgende dag startte al vroeg met een uitgebreide briefing over de staat van het wrak en de veiligheidsprocedures. De geschiedenis van het wrak en de plannen van het wrak werden nog eens doorgenomen en de duiken werden gepland. Na de briefing was het tijd om aan boord te gaan. De Belgica ligt niet ver uit de kust maar is het makkelijkst bereikbaar over het water.
De Belgica is 36 meter lang en heeft een houten romp. Het wrak ligt op ongeveer 20 meter diepte. Toen wij er waren, in maart was de watertemperatuur rond de 0°C.
Duik 1
Omdat er een technisch probleem was met de camera’s, mocht ik als eerste (en alleen) het water in. Zodra ik onderging, zag ik de Belgica in haar geheel liggen. Dit was dus het wrak waar ik al zo veel over gelezen had. Zichtbaarheid +20 m! De zichtbaarheid was adembenemend!
De eerste duik was een algemene verkenning (voor het logboek: 20 meter, 50 minuten). Het viel me op dat er ontzettend veel krabben op het wrak wonen. Ook al was het water erg koud, met mijn dubbel onderpak, droogpak en duikwanten viel het best mee.
In koud water duiken vraagt, naast extra warme kledij, ook enkele speciale maatregelen: zo ga je boven water niet uit de ontspanners ademen om bevriezing te voorkomen.
Duik 2
De tweede duik stond in de namiddag gepland. Deze keer geen problemen met de camera’s en we waren al snel klaar om in het water te springen. Het wrak is in staat van verval, de kleinste aanraking kan voor serieuze beschadiging zorgen. Het is dus uiterst voorzichtig duiken. Bovendien bevindt er zich nog steeds springstof aan boord.
Deze tweede duik volgden we ook een touw naar een tweede wrakje wat verder. Deze barge is niet veel speciaals (in vergelijking met de Belgica) en veel is er niet over geweten. We keerden dus snel naar de Belgica terug.
Duik 3
De dag erna, tijdens de derde en laatste duik van deze expeditie, toonde Tomas me het stuurwiel en namen we voorzichtig een kijkje in de stuurhut. Naast kranen zag ik er ook een kopje liggen. Het wrak is prachtig begroeid en toen wij er waren bewaakte een snotolf er zijn nest. Schattig om zien.
De Belgica blijft me fascineren. Nog meer nu ik het wrak en zijn geschiedenis ervaarde. Dat ik mocht duiken op het scheepswrak die zo belangrijk was voor de Belgische geschiedenis nadat ik eerder de vele plekken in Antarctica had bezocht die hun naam aan de expeditie van de Gerlache te danken hebben, maakt de cirkel rond.
Als uitsmijter nog dit filmpje, het resultaat van het harde werk van Ana en haar team: Scufundare la epava Belgica
